Sanktuarium Święty Krzyż – położone na szczycie Łysej Góry, w Górach Świętokrzyskich, opactwo benedyktyńskie.
Według legend jego założycielem w 1006 roku był Bolesław Chrobry. Nazwa Święty Krzyż pochodzi od tego, że przechowywane są w nim relikwie drzewa krzyża świętego, na którym umarł Jezus Chrystus. Zostały one podarowane przez syna Stefana I, św. Emeryka. Od tego momentu jest to obowiązkowy cel pielgrzymek i jedno z najważniejszych sanktuariów w Polsce.
Opactwo w przeciągu wieków było wielokrotnie niszczone i odbudowywane dzięki hojności fundatorów. Klasztor najbardziej ucierpiał w wyniku kasaty zakonu po rozbiorach.
Nazwy Góry Świętokrzyskie i Województwo Świętokrzyskie pochodzą od nazwy sanktuarium. W czerwcu 2006 roku hucznie świętowano tysiąclecie istnienia klasztoru.
W kolejnych latach zabudowania opactwa miały raczej niechlubną historię, gdyż w 1864 roku władze rosyjskie otworzyły tu ciężkie więzienie, przekształcone w 1918 roku na więzienie polskie. Więzienie funkcjonowało tu aż do 1939 roku, jednak trzy lata wcześniej cześć klasztoru przyjęli zakonnicy Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. Nie doszło jednak do odbudowy klasztoru ze względu na wybuch wojny. Kolejnym niechlubnym rozdziałem historii budynków opactwa, było utworzenie tu przez Niemców obozu zagłady jeńców radzieckich. Dopiero w 1961 roku Świętokrzyski Park Narodowy przejął budynki po więzieniu.
W podziemiach sanktuarium znajduje się, udostępniona do zwiedzania, krypta Olesińskich wraz ze złożonymi tam zmumifikowanymi ciałami.
zdjęcia: Konrad Gaik
